Dezynfekcja rany: jakie jest prawidłowe postępowanie?

Dezynfekcja rany: jakie jest prawidłowe postępowanie? Aktualne wytyczne postępowania w przypadku ran[1], szczególnie tych przewlekłych, uwzględniają przede wszystkim kwestie profilaktyki. Innymi słowy, jeszcze zanim pojawi się problem, należy rozważyć czynniki ryzyka. W przypadku ran są to: cukrzyca, znaczna otyłość, niedożywienie, palenie tytoniu, miażdżyca naczyń oraz choroby nowotworowe i takie, w których następują zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego. Ponadto wysokie ryzyko zaistnienia powikłań w ranach występuje w przypadku nagłych zabiegów medycznych i rozległych operacji. W każdym z powyższych przykładów istnieje duże prawdopodobieństwo nadkażenia, a następnie kolonizacji rany z utworzeniem biofilmu, zahamowaniem gojenia oraz, jeśli nie zostanie zastosowane odpowiednie leczenie, uogólnione nadkażenie wraz z jego konsekwencjami. Dlatego u chorych z grupy wysokiego ryzyka należy bezwzględnie zapobiegać wszelkim urazom, a jeśli one zaistnieją, natychmiast wdrożyć procedury zgodne z najnowszymi wytycznymi Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran.

Jak się rozwija zakażenie w obrębie rany?

Według powyższych wytycznych, każda rana jest skolonizowana i potencjalnie infekcyjna. Jeśli mikroorganizmy znajdujące się w ranie nie namnażają się i nie jest widoczny stan zapalny, to rana przy podstawowym jej zabezpieczeniu będzie goiła się prawidłowo. Jeśli mikroorganizmy namnażają się, ale organizm ”gospodarza” dobrze sobie z tym radzi i nie ma znacznego wysięku, to rokowania są podobne. Za ranę zakażoną uznajemy taką, w której następuje opóźnienie procesu gojenia, pomimo upływu czasu zwiększa się wysięk i krwawienie, widoczna jest wydzielina ropna i rumień, pojawia się nieprzyjemny zapach oraz zwiększona ciepłota. Istotnym sygnałem ostrzegawczym jest też obrzęk, silny ból oraz powiększanie się obszaru objętego stanem zapalnym. Jeśli na tym etapie nie uda się zahamować infekcji, to może dojść do jej rozprzestrzeniania się na sąsiadujące tkanki, a  zakażenie może przejść w uogólnione, prowadzące do sepsy i  do niewydolności wielonarządowej, a w efekcie – śmierci pacjenta.

Biofilm- istotny aspekt utrudniający gojenie ran

W trakcie pierwszej doby bakterie tworzą w środowisku rany swoistą społeczność, ekosystem, zwany biofilmem. Jeśli dopuścimy do jego stabilizacji, będzie stanowił istotne utrudnienie w leczeniu. Biofilm to wielogatunkowa struktura zawieszona w  wytworzonym polimerowym matrix. Część bakterii w biofilmie przechodzi w formę przetrwalnikową, inne zmieniają swoje szlaki metaboliczne, wszystko po to, aby uniemożliwić prawidłowe procesy gojenia i działanie układu odpornościowego „gospodarza”. Biofilm jest jedną z przyczyn rosnącej oporności mikroorganizmów na antybiotyki. Ekspozycja na konkretną cząsteczkę leku prowadzi do masowej produkcji genów oporności i ich szybkiego przekazywania. Aby temu zapobiec, w pierwszym rzucie leczenia zalecane jest wykorzystywanie środków antyseptycznych, a antybiotyków doustnych – tylko, gdy jest to niezbędne. Stosowanie antybiotyków miejscowo w większości przypadków nie jest aktualnie zalecane.

Jak prawidłowo postępować z raną?

Dla przebiegu leczenia kluczowy jest czas i prawidłowe postępowanie zaraz po zaistnieniu urazu. Należy w pierwszej kolejności ocenić stan rany, biorąc pod uwagę czynniki ryzyka u danego pacjenta. Następnie należy ją mechanicznie oczyścić z użyciem odpowiedniego lawaseptyku, takiego jak sól fizjologiczna czy roztwór Ringera. Przed dezynfekcją należy również usunąć wszystko, co mogłoby zaburzyć działanie bójcze preparatu: martwe tkanki, włóknik oraz ewentualny biofilm. Aby zahamować kolonizację mikroorganizmów zalecane jest stosowanie antyseptyków zawierających oktenidynę, poliheksanidynę, jodopowidon, a w przypadku ran tkanek głębokich – podchloryny. Dawniej powszechnie stosowane substancje takie jak mleczan etakrydyny, kwas borowy, etanol, chlorheksydyna czy też 3% roztwór wody utlenionej nie są obecnie zalecane, ponieważ udowodniono ich działanie cytotoksyczne, mutagenne lub alergenne, a przy tym mają niższą skuteczność niż nowoczesne antyseptyki.

Dezynfekcja rany- znaczenie oktenidyny

Na szczególną uwagę zasługuje dichlorowodorek oktenidyny. Jest to związek chemiczny o dwóch, nie oddziałujących ze sobą kationowych centrach aktywnych. Centra te wiążą się z ujemnie naładowanymi otoczkami mikroorganizmów, uszkadzając je i doprowadzając do wycieku błony cytoplazmatycznej. Metaforycznie, oktenidyna tworzy swoiste nożyczki, które rozcinają otoczki drobnoustrojów. Jest skuteczna wobec szerokiego spektrum bakterii Gram-dodatnich, Gram-ujemnych, grzybów, części pierwotniaków (np. Trichomonas vaginalis) oraz wielu mikroorganizmów opornych na antybiotyki lub atypowych np. Chlamydii czy Mycoplasmy. Jej działanie bójcze jest widoczne już w niskich stężeniach i w krótkim czasie od aplikacji. Działa w szerokim zakresie pH (1,6-12,2) co jest istotne w leczeniu ran z wysiękiem. Jako związek o wysokiej biozgodności, wykazujący niską cytotoksyczność wobec fibroblastów i keratynocytów, może być stosowana również do antyseptyki skóry noworodków.

Bardzo ważne jest to, że do dnia dzisiejszego w żadnym badaniu in vitro nie zauważono oporności mikroorganizmów na oktenidynę. Działa synergistycznie w preparatach z fenoksyetanolem oraz opatrunkami specjalistycznymi ze srebrem. Nie należy jej jednak stosować równocześnie z jodopowidonem, ponieważ dochodzi wtedy do wytrącania brunatnego osadu i znacznego zmniejszenia skuteczności obu substancji. W Polsce jest dostępna zarówno w preparatach zarejestrowanych, jako leki jak i w wyrobach medycznych czy kosmetykach.

[1]Swanson T, Ousey K, Haesler E i wsp.; International Wound Infection Institute (IWII) Wound Infection in Clinical Practice. Principles of best practice. Wounds International 2022

 

octenisept® 100 g płynu zawiera substancje czynne: Octenidinum dichydrochloridum (oktenidyny dichlorowodorek) 0,10 g, Phenoxyethanolum (fenoksyetanol) 2,00 g. 

Wskazania do stosowania: octenisept® jest wskazany do: odkażania i wspomagającego leczenia małych, powierzchownych ran oraz dezynfekcji skóry przed zabiegami niechirurgicznymi; wspomagającego postępowania antyseptycznego w obrębie zamkniętych powłok skórnych po zabiegach – np. szwów pozabiegowych; wielokrotnego, krótkotrwałego leczenia antyseptycznego w obrębie błon śluzowych i sąsiadujących tkanek przed i po procedurach diagnostycznych w obrębie jamy ustnej, narządów płciowych i odbytu, w tym pochwy, sromu i żołędzi prącia, a także przed cewnikowaniem pęcherza moczowego; w pediatrii (m.in. do pielęgnacji kikuta pępowinowego); do dezynfekcji jamy ustnej (np. afty, podrażnienia spowodowane noszeniem aparatu ortodontycznego lub protezy dentystycznej); ograniczonego czasowo, wspomagającego leczenia antyseptycznego grzybicy międzypalcowej; w obrębie narządów rodnych, np. stanach zapalnych pochwy, a także w obrębie żołędzi prącia mężczyzny. octenisept® jest przeznaczony do stosowania u dorosłych i dzieci w każdym wieku.
Dawkowanie i sposób podawania: Produkt leczniczy octenisept® zalecany jest do stosowania w postaci nierozcieńczonej. octenisept® należy nanosić minimum raz na dobę na leczony obszar  poprzez spryskanie, przetarcie jałowym gazikiem lub za pomocą przymoczka, zapewniając całkowite nawilżenie. Dezynfekcja skóry i błony śluzowej: Partie skóry i błon śluzowych, które mają być poddane zabiegowi muszą być dokładnie zwilżone jałowym gazikiem nasączonym produktem leczniczym octenisept® lub zwilżone poprzez rozpylenie produktu leczniczego bezpośrednio na dostępne partie skóry i błon śluzowych. Należy przestrzegać wymaganego czasu oddziaływania – minimum 1 minuta, wskazane przedłużenie czasu do 5 minut. Należy zwrócić uwagę na równomierne zwilżenie całej powierzchni. Pozostawić na co najmniej 1 minutę. Wspomagająco w leczeniu grzybic skóry, między palcami stóp produkt leczniczy rozpylać na chore powierzchnie rano i wieczorem przez okres 14 dni. Antyseptyka powierzchownych ran: Ranę należy spryskać lub przetrzeć jałowym gazikiem nasączonym produktem leczniczym octenisept®. Produktu leczniczego octenisept® należy używać zawsze przy każdej zmianie opatrunku. W ranach z wysiękiem należy użyć produktu leczniczego octenisept® w postaci przymoczka, zapewniając kontakt z raną oraz jej nawilżenie przez minimum 1 minutę, wskazane przedłużenie czasu do 5 minut. Pielęgnacja szwów pooperacyjnych: Ranę należy spryskać lub przetrzeć jałowym gazikiem nasączonym produktem leczniczym octenisept®. Produktu leczniczego octenisept® należy używać zawsze przy każdej zmianie opatrunku. octenisept® działa odkażająco i znieczulająco. Odkażenie otoczenia rany należy przeprowadzać za pomocą jałowych gazików nasączonych  nierozcieńczonym produktem leczniczym octenisept®, promieniście od środka na zewnątrz rany. Antyseptyka błony śluzowej pochwy: Produktem leczniczym octenisept® należy zwilżyć powierzchnie błony śluzowej pochwy, zapewniając kontakt produktu leczniczego z błoną śluzową przez minimum 1 minutę. W licznych badaniach klinicznych wykazano, że produkt leczniczy octenisept® skutecznie działa bakteriobójczo na różne bakterie m.in. Gram-dodatnie i Gram-ujemne. Antyseptyka żołędzi prącia mężczyzny: Produktem leczniczym octenisept® należy zwilżyć powierzchnie błony śluzowej żołędzi prącia, zapewniając kontakt produktu leczniczego z błoną śluzową przez minimum 1 minutę. Dezynfekcja jamy ustnej: Jamę ustną należy płukać intensywnie ilością 20 ml produktu leczniczego octenisept® przez 20 sekund. Pielęgnacja kikuta pępowinowego: Do pielęgnacji kikuta pępowinowego należy używać gazika nasączonego produktem leczniczym octenisept®. Po 1 minucie należy osuszyć kikut oraz skórę wokół. Należy utrzymywać kikut pępowinowy dziecka w czystości i suchości. Sposób podawania: podanie na skórę. Przeciwwskazania: Nadwrażliwość na oktenidyny dichlorowodorek, fenoksyetanol lub na którąkolwiek z substancji pomocniczych. Nie należy stosować produktu leczniczego octenisept® do płukania jamy brzusznej. Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania: Uwaga: W celu uniknięcia możliwości uszkodzenia tkanek, obrzęku miejscowego nie wolno wstrzykiwać lub wprowadzać produktu leczniczego do tkanki pod ciśnieniem. W każdym przypadku należy zapewnić odpowiedni odpływ z jam rany (np. drenaż, odsysacz). Stosowanie roztworu wodnego oktenidyny (0,1%, z fenoksyetanolem lub bez) do odkażania skóry przed zabiegami inwazyjnymi wiązało się z ciężkimi reakcjami skórnymi u wcześniaków z małą masą urodzeniową. Przed rozpoczęciem dalszych etapów interwencji należy usunąć wszelkie nasączone roztworem materiały, osłony lub fartuchy. Nie należy stosować nadmiernych ilości ani nie należy dopuszczać do gromadzenia się roztworu w fałdach skóry lub pod pacjentem oraz do kapania na podkłady lub inne materiały, które stykają się bezpośrednio z ciałem pacjenta. Przed nałożeniem opatrunku okluzyjnego na miejsca, które były wcześniej poddane działaniu octeniseptu, należy upewnić się, że nie pozostał nadmiar produktu leczniczego. Produktu leczniczego octenisept® nie należy stosować do oczu. Nie zaleca się stosowania produktu leczniczego octenisept® do wnętrza ucha oraz nie należy dopuszczać do jego połykania. Wpływ na płodność, ciążę i laktację: Ciąża. Badania z udziałem kobiet w okresie ciąży (między 300 a 1000 kobiet w okresie ciąży, wiek ciążowy ≥12 tygodni) wskazują, że octenisept® nie wywołuje wad rozwojowych ani nie powoduje toksyczności dla płodu i (lub) noworodka. Badania na zwierzętach nie wykazują szkodliwego wpływu na reprodukcję. Można rozważyć stosowanie produktu leczniczego octenisept® w okresie ciąży, jeśli to konieczne. Ze względu na brak danych klinicznych dotyczących pierwszych 3 miesięcy ciąży, z powodu ogólnych środków ostrożności octenisept® nie należy stosować w pierwszych 3 miesiącach ciąży. Karmienie piersią. Brak jest wystarczających danych oświadczalnych na zwierzętach i danych klinicznych dotyczących stosowania produktu leczniczego octenisept® w okresie karmienia piersią. Ponieważ oktenidyny dichlorowodorek wchłania się tylko w bardzo małych ilościach lub nie wchłania się, należy założyć, że nie przenika do mleka ludzkiego. Fenoksyetanol wchłania się szybko i prawie całkowicie, po czym jest prawie całkowicie wydalany jako produkt utleniania przez nerki. Nie ma danych dotyczących przenikania fenoksyetanolu do mleka ludzkiego. octenisept® należy usunąć z okolic piersi przed karmieniem piersią, aby zapobiec przyjęciu produktu leczniczego przez noworodka. Działania niepożądane: Po zwilżeniu błony śluzowej pochwy rzadko może być odczuwane wrażenie ciepła lub pieczenia. Po płukaniu jamy ustnej gorzki smak utrzymuje się przez około 1 godzinę, ma to związek z działaniem produktu leczniczego. Podmiot odpowiedzialny: Schülke & Mayr GmbH, Robert  Koch Strasse 2, 22851 Norderstedt, Niemcy. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu: nr 13036 wydane przez Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Produkt leczniczy wydawany bez przepisu lekarza – OTC.